O organach

Organy w Chełmsku Śląskim liczą 1731 piszczałek. Każda piszczałka wydaje dźwięk po naciśnięciu klawisza. Do grania rękami używane są klawisze tworzące dwie klawiatury tzw. I i II manuał (Hauptwerk i Oberwerk) liczące po 54 klawisze. Trzecia klawiatura będąca pod stopami organisty służy do grania nogami jest to tzw. pedał (Pedal) liczący 27 klawiszy. Każda z 3 klawiatur ma rejestry głosowe tzw. głosy (rejestratura) składające z bardzo wielu piszczałek o różnej wielkości. Najmniejsze są wielkości ołówka. W trzeciej klawiaturze występują największe piszczałki mające po kilka metrów.

Kliknij zdjęcie

Widok całych piszczałek

Organy od zewnątrz

Organy od środka

Organy od środka


ZABYTKOWE ORGANY W CHEŁMSKU ŚLĄSKIM

Organy zostały wybudowane w 1900 roku przez świdnicką firmę Schlag und Söhne. W miejscu starego instrumentu Meinerta powstałego ok. 1770 roku, przebudowanego również przez Schlaga w roku 1876, znany świdnicki warsztat organmistrzowski wstawił nowy, dwumanuałowy instrument romantyczny posiadający 27 głosów oraz pneumatyczną trakturę gry oraz rejestrów. Instrument zachwyca nie tylko pięknem prospektu organowego, ufundowanego przez opata krzeszowskiego Dominika Geyera i wybudowanego przez Balthasara Rösnera oraz Zygmunta Kretschmera (warsztat krzeszowski). Jego największą wartością jest przede wszystkim przepiękne, unikatowe i idealnie dopasowane do akustyki świątyni brzmienie organów epoki późnego romantyzmu, które dziś należy już do rzadkości. Organy te nigdy nie zostały przebudowane i ich historyczne barwy, mimo technicznego stanu wymagającego natychmiastowego ratowania tego bezcennego zabytku europejskiej kultury organowej, stanowią rzadko spotykany dziś unikat nie tylko na tle innych instrumentów Dolnego Śląska. Zostały wyposażone w nowoczesną w tamtych czasach trakturę pneumatyczną (dziś na skutek niewłaściwie przeprowadzanych konserwacji niezbyt dobrze kojarzoną), która wyraźnie zwiększa możliwości techniczne grającego na nich organisty oraz tak zwany system stałych kombinacji, oferujących możliwość płynnej zmiany natężenia brzmienia. Większość organów z tego okresu, na skutek niemieckiej reformy „Orgelbewegung”, która po 1933 roku zerwała z dotychczasową tradycją budownictwa organowego i uznała organy romantyczne jako bezwartościowe, a ich pełne ekspresji brzmienia zdolne poruszać duszę za niepasujące do narzuconej w 1933 wizji „obiektywnego brzmienia” została zniszczona lub przebudowana. W Polsce reforma ta zmieniła w nieodwracalny sposób brzmienia historycznych organów głównie w miastach, natomiast w mniejszych ośrodkach, często z braku funduszy organy tego typu zostały zachowane, lub wręcz uratowane. Zmianę intonacji (a więc brzmienia) poszczególnych głosów organowych porównać można do przemalowań obrazów i zmian tych nie da się w pełni cofnąć lub doprowadzić do stanu początkowego. Ponieważ reforma „Orgelbewegung” doprowadziła do wyniszczenia większości romantycznych instrumentów w Niemczech, właściwie odrestaurowane organy w Chełmsku Śląskim mogą stać się niezastąpionym  i wyjątkowym narzędziem dydaktycznym, na którym możliwe jest studiowanie organowej literatury niemieckiego romantyzmu. Oprócz tego ich walory brzmieniowe sprawiają, że jest to dzieło sztuki o bezcennej dzisiaj wartości, nieporównywalne z żadnym instrumentem budowanym współcześnie. Zostały wyposażone w 27 głosów (rejestrów) i rozdysponowane na 3 tzw. werkach – dwóch klawiaturach ręcznych (Hauptwerk oraz Oberwerk)  i jednej pedałowej. Ich bogactwo opiera się na dokładnie przemyślanej koncepcji brzmieniowej, która składa się z różnorodnego kolorytu dźwięków powstających w piszczałkach o różnej menzurze (stosunek wysokości i szerokości pojedynczych piszczałek). Dzięki różnym formom budowy piszczałek, uzyskano spektrum brzmień rozpoczynających się od tych bardzo wąskich (tzw. grupa głosów smyczkowych, charakteryzujących się różnorodną dynamiką oraz prędkością rozbrzmiewania – w organach chełmskich są to głosy Violonbass 16`, Violoncello 8`, Gamba 8`, Salicional 8`, Aeolina 8` oraz „głos niebiański” Vox coelestis 8`), poprzez średnie aż do szerokich (głosy fletowe, które dają brzmienie pełne i głębokie). Organy wyposażone są również w głosy językowe (Puzon 16` oraz Trompete 8`), mieszane oraz zestaw głosów o specyficznej konstrukcji, dzięki czemu organista ma do dyspozycji praktycznie nieograniczony horyzont w budowaniu i zestawianiu odpowiedniego kolorytu barw. Warto wspomnieć również o tym, że organy w Chełmsku zostały wyposażone w aż w dwa głosy szesnastostopowe w obydwu manuałach, dzięki czemu możliwe jest uzyskanie bardzo wielu afektów. Po należycie wykonanej restauracji tych organów, ich piękno i wyjątkowość będzie z pewnością przyciągać grupy organistów z wielu ośrodków w Europie oraz stanie się bardzo ważnym punktem na kulturalnej mapie Polski.

Opracował Filip Presseisen

DYSPOZYCJA ORGANÓW
Schlag u.Söhne z 1900 roku

Hauptwerk (C-f3)

Bourdon 16′
Principal 8′
Hohlflöte 8′
Gamba 8′
Flöte 4′
Octave 4′
Cornett 3 fach
Rauschquinte 2 2/3′ und 2′
Mixtur 5 fach
Trompete 8′

Oberwerk (C-f3)

Lieblich Gedackt 16′
Geigenprinzipal 8′
Portunalflöte 8′
Salicional 8′
Gemshorn 8′
Aeoline 8′
Vox coelestis 8′
Flaut travers 4′
Octave 4′
Progresio harmon. 2-3 fach

Manualkoppel

I/ Pedal
II/Pedal

Kalkantenruf

Auslöser
Mezzoforte
Tutti

Pedal (C-d1)

Principalbaß 16′
Violonbaß 16′
Subbaß 16′
Octavbaß 8′
Violoncello 8′
Baßflöte 8′
Posaune 16′


W ocenie wielu fachowców instrument wymaga natychmiastowej konserwacji i renowacji ze względu na fatalny stan techniczny. Wiele szkód zrobiły owady, ptactwo oraz niestety sami ludzie.